Table of Contents
“Uncanny Valley” có lẽ là một cụm từ còn quá mới lạ đối với những bạn không rành về công nghệ sáng tạo Robot và trí tuệ nhân tạo AI. Thế nhưng, đây lại là hiện tượng tâm lý mà chắc chắn phần lớn mọi người đã từng trải qua ít nhất một lần trong đời. Nhất là khi chúng ta xem các bộ phim khoa học viễn tưởng, có sự xuất hiện của những con robot có hình thù ghê rợn và kỳ dị. Vậy Uncanny Valley là gì? Hãy cùng theo dõi bài viết dưới đây, để bổ sung thêm kiến thức về khoa học nhé!
Uncanny Valley là gì? Uncanny Valley là một thuật ngữ dùng để diễn tả cảm giác khó chịu và ghê sợ của con người khi nhìn thấy một vật thể, con robot hay nhân vật AI nào đó có giao diện và hành động giống y đúc như người thật. Chính ngoại hình, cử chỉ và nét mặt của chúng, khiến cho người xem cảm thấy bất an, ghê rợn, và dễ bị ám ảnh tâm lý.
Uncanny Valley là gì?
Ngày nay, khi khoa học phát triển với tốc độ vượt bậc và không ngừng đổi mới, con người đã biết ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào trong công nghệ chế tạo Robot, để cho ra đời những con robot có hình thù giống hệt người thật đến từng chi tiết. Chẳng hạn như: chiều cao, làn da, kích cỡ các bộ phận, cử chỉ, hành động,…
Về bản chất, các con robot hình người (Humanoid Robot) này hoàn toàn vô hại. Nhưng xét về khía cạnh tâm lý học, chúng có thể mang đến cho con người hiện tượng “Uncanny Valley” mỗi khi bạn nhìn thấy chúng.
Vậy bạn có thắc mắc Uncanny Valley là gì hay không? Uncanny Valley là một thuật ngữ tiếng Anh, dịch sát theo từ điển tiếng Việt, cụm từ này có nghĩa là “Thung lũng kỳ lạ”, hoặc “Thung lũng quái đãng”. Thực chất, thuật ngữ này dùng để mô tả cảm giác ghê rợn và khó chịu của con người khi tiếp xúc với những vật thể, con robot. Hoặc nhân vật đồ họa có ngoại hình và cử chỉ không khác gì so với người thật.
Ví dụ một cách dễ hiểu, giả sử bạn đang xem một cảnh phim có sự xuất hiện của những con búp bê, robot, hoặc các nhân vật ảo có giao diện, cử chỉ và biểu cảm giống hệt người bình thường. Nếu như lúc này, trong lòng bạn nổi lên cảm giác khó chịu, bất an và rợn người. Thì đó gọi là hiện tượng tâm lý Uncanny Valley. Đồng thời, cảm giác này có thể khiến bạn bị ám ảnh và sinh ra nỗi sợ đối với những vật thể hình người do đồ họa hoặc trí tuệ nhân tạo phát minh ra.
Tìm hiểu nguồn gốc ra đời của khái niệm Uncanny Valley
Theo nhiều bài báo chuyên viết về lĩnh vực khoa học cho biết, khái niệm về thuật ngữ “Uncanny Valley” được cho là ra đời vào năm 1970 bởi chuyên gia chế tạo robot người Nhật có tên là Masahiro Mori. Vào thời điểm ấy, ông Mori đang trong quá trình chế tạo ra một con robot mô phỏng lại chính ngoại hình của mình.
Tuy nhiên, khi ông Mori nhìn thấy người máy này dần dần hoàn thiện với nhiều đặc điểm giống hệt mình, thay vì tỏ ra hào hứng, vui mừng. Ông lại cảm thấy ghê sợ, rùng rợn và khó chịu vô cùng. Cảm giác ghê rợn này được ông gọi là “Bukimi no tani”, có nghĩa là “Thung lũng kỳ lạ”. Đến năm 1978, cụm từ “Bukimi no tani” được chuyển đổi sang tiếng Anh với cách đọc và cách viết là “Uncanny Valley”.
Để lý giải tại sao cảm giác rùng rợn này có tên gọi Uncanny Valley, đó là bởi vì, khi nhìn vào biểu đồ mô phỏng Uncanny Valley. Bạn sẽ dễ dàng nhận thấy, mức độ yêu thích của con người khi tiếp xúc với một hình ảnh, hay vật thể nhân tạo sẽ tăng dần lên chạm đỉnh. Rồi nó đột ngột giảm sâu xuống đáy khi vật thể đó có hình thù giống người thật từ gương mặt đến cử chỉ, hành động. Từ đó, trông đường nét trên biểu đồ giống như cái thung lũng hình chữ “V”. Và đây được gọi là “Thung lũng kỳ lạ”.
Khám phá phản ứng của não bộ khi xảy ra Uncanny Valley
Trong quá trình tìm ra sự thật ẩn chứa sau hiện tượng tâm lý Uncanny Valley, các nhà khoa học đã chọn ra vài người ngẫu nhiên để thực hiện một nghiên cứu mang tính chuyên sâu. Họ đưa cho những người tham gia coi 3 bức ảnh khác nhau gồm: người thật, robot bình thường và robot mô phỏng giống người.
Tiếp đến, các nhà khoa học sử dụng công nghệ chụp cộng hưởng từ (MRI) lên những người tham gia, nhằm mục đích kiểm tra và so sánh mức độ phản ứng của não bộ giữa mỗi người. Kết quả cuối cùng cho thấy, khi người tham gia nhìn vào bức hình có con robot giống y người thật, thì não của họ phản ứng rất mạnh mẽ. Nguyên nhân chủ yếu là do:
Hạch hạnh nhân – Amygdala
Hạch hạnh nhân có tên khoa học là Amygdala, đây là một hệ thống thuộc vùng não bộ, nó nắm giữ chức năng xử lý và điều phối cảm xúc ở loài người. Nói cụ thể hơn, khi bạn nhìn thấy một vật thể nhân tạo nào đó có hình hài giống người và nằm dưới vùng trũng của “Thung lũng lạ kỳ”. Thì lúc bấy giờ, hạch hạnh nhân sẽ bị kích thích mạnh mẽ và sản sinh ra cảm giác lo sợ, ghê rợn, khiến bạn cảm thấy bất an và rùng rợn trong người.
Vùng vỏ não trước trán – Prefrontal Cortex
Vùng vỏ não trước trán có tên khoa học là Prefrontal Cortex, nó đảm nhận vai trò quan trọng đối với khả năng tư duy của con người. Đồng thời, nó ảnh hưởng đến việc điều tiết cảm xúc và đưa ra quyết định, đánh giá của một ai đó.
Tức là, khi bạn quan sát những hình ảnh và người máy thuộc vùng trũng của biểu đồ “Uncanny Valley”, vùng vỏ não trước trán sẽ hoạt động hết công suất để phân định đâu là người thật, và đâu là vật thể nhân tạo. Cùng với đó, là đánh giá mức độ yêu thích của bạn. Chính sự làm việc cực lực này đã đem lại cho bạn cảm giác khó chịu và nơm nớp lo sợ.
Vùng vỏ não thị giác – Visual Cortex
Vùng vỏ não thị giác đảm nhiệm chức năng phân tích mọi “dữ liệu” được truyền tải trực tiếp bằng mắt. Khi bạn trông thấy những hình ảnh hay vật thể nhân tạo nằm trong vùng trũng của biểu đồ “Thung lũng lạ kỳ”, vùng vỏ não thị giác sẽ bắt đầu tiến hành phân tích thông tin, để phát hiện ra những điểm bất đồng, hoặc chi tiết lạ thường, không hoàn hảo. Chính điều này, đã khiến bạn tăng thêm cảm giác sợ hãi và không thoải mái khi nhìn vào Humanoid Robot.
Một số giả thuyết lý giải về hiện tượng Uncanny Valley
Tính đến thời điểm hiện tại, các nhà khoa học vẫn không ngừng đưa ra vô số giả thuyết nhằm lý giải cho hiệu ứng tâm lý Uncanny Valley xảy ra ở người. Trong đó, có 3 giả thuyết được nhiều người quan tâm như sau:
Bản năng sinh tồn của loài người
Một số nhà khoa học đã đưa ra giả thuyết chứng minh rằng, hiện tượng tâm lý Uncanny Valley chủ yếu xuất phát từ bản năng sinh tồn tự nhiên của loài người. Bởi lẽ, xuyên suốt quá trình tiến hóa thành động vật cấp cao, khả năng tư duy và sự hiểu biết của loài người dần được hoàn thiện và phát triển mạnh mẽ. Chính vì thế, khi tiếp xúc với những mối nguy hiểm, hoặc các hình ảnh, sự việc bất thường, trái với tự nhiên. Con người không chỉ phản xạ lại rất nhanh mà còn tự động sinh ra cảm giác lo sợ và kích hoạt cơ chế tự bảo vệ bản thân.
Sự bất đồng về mặt nhận thức
Kể từ khi con nhỏ, ai trong số chúng ta cũng có sự nhận thức cơ bản về các đặc điểm khác biệt giữa người thật và người máy. Ví dụ như ngay từ nhỏ, hầu hết mọi người đều đinh ninh cho rằng búp bê và robot là vật thể được chế tạo từ các chất liệu như kim loại, nhựa, silicon, sắt,… Đồng thời, chúng không thể cử động, di chuyển mềm mại, hay biểu lộ cảm xúc, tình cảm rõ ràng như con người.
Tuy nhiên, đến một lúc nào đó, khi bạn đối diện với một cỗ người máy sở hữu hình dạng giống y đúc người thật từ ánh mắt, màu da, mái tóc, tỉ lệ cơ thể cho đến biểu cảm, hành động. Thì chính những đặc điểm chân thật này, đã gây ra sự nhiễu loạn trong tâm trí bạn. Nói cách khác, chính sự bất đồng giữa những gì bạn từng biết khi còn nhỏ, so với những thứ bạn nhìn thấy ở hiện tại, đã mang lại cho bạn cảm giác bối rối, mơ hồ kèm theo tâm trạng sợ hãi, lo lắng. Và đó chính là Uncanny Valley.
Chuyển động giả tạo của con robot
Loài người được xếp vào nhóm động vật cao cấp nhất trên hành tinh là bởi vì, ngay từ lúc sinh ra đời, con người đã sở hữu hệ thống cảm xúc cực kỳ phức tạp với 5 giác quan nhạy bén. Vì thế, khi giao tiếp với một người bình thường, nhờ vào việc nhìn vào khóe miệng, ánh mắt, cử chỉ và biểu cảm trên gương mặt họ. Chúng ta có thể dễ dàng phân biệt được đối phương đang cười thật lòng, hay mang nụ cười “công nghiệp”, giả tạo.
Mặt khác, một con robot hình người cho dù có được chế tạo giống y chang người thật từ dáng vóc, gương mặt, cho tới cử chỉ, hành động và biểu cảm. Thì chúng sẽ không bao giờ có thể lột tả được chân thật cảm xúc và cách đi đứng của con người. Chính vẻ ngoài vô hồn, nụ cười máy móc cùng với cử động tay chân cứng nhắc của chúng, đã tạo ra hiệu ứng tâm lý Uncanny Valley, khiến chúng ta có cảm giác lo sợ, và ghê rợn người đến mức “sởn gai ốc”.
Trên đây, Love18 đã giải thích tường tận về hiệu ứng Uncanny Valley là gì? Hy vọng rằng, dựa vào đó, có thể giúp bạn mở rộng vốn kiến thức liên quan đến lĩnh vực chế tạo robot, trí tuệ nhân tạo. Cũng như tâm lý học hành vi của con người. Nếu thấy bài viết này hay và bổ ích, thì hãy chia sẻ rộng rãi để mọi người cùng biết với nhé!
